Wie wint de Gouden Uil?

De strijd voor de Gouden Uil is weer ingezet. Vorig week maakte de jury's hun nominaties bekend. Op 22 maart valt het verdict. Een overzicht van de 'vijf parels' die de juryleden van de Gouden Uil Jeugdliteratuurprijs selecteerden uit wat zij een 'nogal teleurstellend' aanbod vonden.

Papieren Museum van Ted van Lieshout is het enige non-fictieboek in de reeks. Graficus én dichter Ted van Lieshout maakte in Stil Leven eerder al een prachtige denkbeeldige tentoonstelling, waarin hij kinderen initieerde in de beeldende kunst. Papieren Museum is als concept al even bijzonder en eigenzinnig. In dit boek creëerde hij zijn eigen museum "waar geen suppoosten zijn... waar je fijn alleen kunt zijn met een kunstwerk dat je mooi vindt... met muren van papier, waar niemand je voor de voeten loopt en niemand zich bemoeit met waar je naar kijkt". Je komt binnen en ook weer buiten langs de indrukwekkende Paradijsdeuren die Lorenzo Ghiberti voor het Baptisterium in Florence maakte. Van Lieshout neemt je mee door imaginiare zalen, die hij zelf geestige en toepasselijke namen meegaf: in de garderobe kom je niet toevallig, Flessenrek van Marcel Duchamp tegen, een weliswaar door de samensteller met de computer bewerkte reproductie van een readymade die veel weg heeft van een kapstok. In het Trappenhuis maak je kennis met een litho van M.C.Escher Klimmen en dalen, waar Van Lieshout je door allerlei vragen met je neus op het kunstwerk drukt. Tussendoor vertelt hij terloopse anekdotes of geeft hij boeiende informatie mee over technieken en genres. Het wordt nooit belerend of saai. Van Lieshout geeft zijn eigen kijk op beeldende kunst, en die is bijzonder toegankelijk verwoord. Vaak gaat hij kunstwerken vergelijken, en dat is erg verhelderend. Bij enkele reproducties vind je dan weer eigen gedichten of observaties. Een prachtig vormgegeven en boeiende verkenning.

Een schaap met laarsjes van Matter Maritgen met illustraties van Jan Jutte is een schitterend debuut. Een klein verhaal voor kleine kinderen over een wolf en een lam, een voor de hand liggend thema dat hier een verrassende invulling kriijgt. Een "Wolf-du-monde", met een dany-achtig uiterlijk en een archaïsch-deftig taalgebruik wordt door het argeloze schaap ingepakt, hoe hij ook zijn best doet om zijn ware aard niet te verloochenen. Wolf ontdooit willens nillens door de aandoenlije bewondering van zijn prooi voor zijn persoon, voor die "dichtende zangwolf uit Ervaringen" met zijn "belangrijk uurding van goud". Schaap wordt een "jofel schaap" dat hem weer laat touwtjespringen en hem uiteindelijk van de vriesdood redt. Er wordt meesterlijk met taal en dubbele bodems gespeeld in dit boekje. Al even vertederend én geestig zijn de illustraties van Jan Jutte, die perfect inspelen op wat niet wordt gezegd.

Godje van Daan Remmerts de Vries werd reeds eerder (zie recensie van 18 september 2002) enthousiast besproken door Belle Kuijken. Een paar citaten uit haar recensie: "Dat bewuste godje is Robbie, een ettertje van een joch dat z'n vriendjes overbluft en vernedert. Robbie spreekt de lezer toe, hij laat ons in z'n gedachten binnen (...) Niemand kijkt deze jongen eens recht in de ogen, en hij heeft geleerd dat onverschillig doen ten opzichte van vriendschap, stoer doen ten opzichte van het leven, een manier is om te overleven (...) We krijgen een zeer geslaagde poging om de complexe verhouding tussen kinderen onderling te doorgronden (...) Daan Remmerts de Vries heeft een krapuultje neergezet zonder er een typetje van te maken (...) Er zijn een aantal losse eindjes, ontmoetingen zonder gevolg, niet uitgediepte situaties, maar daardoor is dit boek nog meer een slice of life, een stukje leven van vandaag." En tot slot: "Godje is een dun maar indrukwekkend boek, door de geloofwaardigheid op het vlak van taal en stijl, een fijn werkje door de subtiele humor en eigenzinnige kijk op het leven van een kind."

Merg en bloed verkent de kille, ijskoude biotoop van de Inuit. In haar eerste boek Witte pijn (goed voor de Boekenleeuw 2002) confronteerde Ina Vandewijer een verwesterde jongen met zijn eskimoroots in een interessante bildungsroman. In Merg en bloed gaat ze de mythische toer op. Het meisje Anana, een taboekind want niet gedood bij haar geboorte in tijden van hongersnood, groeit op als vermeende jongen met als enige gezelschap haar sterke moeder, die haar leert hoe ze moet overleven in de genadeloze ijsvlakten. Ze wordt de "Zwijger", of de "Sprakeloze" genoemd en met bange argwaan bekeken door de clan. Samen met haar ouders verlaat ze de vijandige nederzetting en leert ze het harde en eenzame jagersleven kennen. Tijdens een van die jachten verliest ze een pink, wat haar een nieuwe naam oplevert: "Zij-met-één-pink". Ina Vandewijer koppelt het verhaal van de mysterieuze Anana aan een oude Inuit-mythe over Nuliajuk, de skeletvrouw, godin van de diepte, die mensen voorziet van voedsel uit de zee. Op drie momenten in het boek wordt een andere versie van de mythe verteld ter illustratie van Anana's lot. Een slimme ingreep. Vandewijer schrijft zeer ingehouden en sober. Allicht wilde ze met deze stijlkeuze de sfeer van de oude mythe benaderen. Dat lukt niet helemaal. Het hele verhaal komt weleens gewild literair geconstrueerd en soms weinig geloofwaardig over; bijwijlen klinkt het gekozen taalregister ronduit lachwekkend. De plotselinge link met het Westen op het eind is evenmin overtuigend en haalt de sfeer voor een stuk onderuit.

Wolfsroedel van Floortje Zwigtman is eveneens mythisch van opzet. Met haar tweede historische roman veroorzaakte Zwigtman heel wat commotie in het Nederlands jeugdliteraire wereldje. "Te gruwelijk!", klonk het, en "te mijden voor kinderen". Meteen kwam de hele discussie over overdadig geweld in kinder- en jeugdboeken en in de media volop aan de orde. Een controversieel boek dus, deze Wolfsroedel. Floortje Zwigtman combineerde in 500 bladzijden twee verhalen. Het historische, vijftiende-eeuwse, over de machtsstrijd tussen twee broers, Vlad Tepes of Dracula en Radu cel Frumos, prinsen van Wallachije (of het zuidelijke deel van Roemenië, in de Middeleeuwen een zelfstandige staat). Die twee werden door hun vader aan het Osmaanse hof als gijzelaars uitgeleverd. Een soort Kaïn en Abel-verhaal, met een ongemeen wrede en ongenadige Vlad, die moeiteloos iedereen die hem dwars ligt op bomen spietst en met een zachtaardige Radu, lange jaren het schandknaapje van de zoon van de sultan. Maar ook een alweer bijzonder actueel verhaal over de islamitische en de westerse waarden en belangen. En dan is er, tegen die achtergrond, een verhaal, dichter in de tijd, gesitueerd in de negentiende eeuw, over een zootje ongeregeld, een troepje verveelde boerenzonen, die wel wat avontuur lusten. Vilcu, de zoon van Ion, een overlevende rover, doet het verhaal dat zijn oude vader hem vertelde. Voor ze er erg in hebben worden de aanvankelijk argeloze kereltjes de gruwelijke inzet van een verbeten weddenschap tussen de geesten en spoken uit het verleden. De twee ambitieuze bendeleiders, twee broers, Vulpe en Lupu, worden door een 'schaapherder' en een 'kluizenaar' in het vervallen klooster Snagov, in een identieke machtsstrijd tegen elkaar uitgespeeld. En zo herhaalt de geschiedenis zich: geweld, naijver en bedrog zijn van alle tijden, zo blijkt nog maar eens. Wolfsroedel is een overvol boek: de intriges zijn niet te tellen en elk personage wordt uitvoerig opgevoerd. Het is ook een bijzonder somber en meteen ook zeer intrigerend verhaal over hoe het boze het meestal wel wint van het goede. Knap componeert Zwigtman het langzaam maar zeker vervagen van normen en waarden bij de twee concurrerende roedels. "Ik ben bang voor de macht die ik zal krijgen", zegt de jonge wolvenleider Vulpe, "Vulpe Branistari, heer van Snagov. Als ik alles kan doen wat ik wil en niemand zal me kunnen straffen, dan ben ik bang dat... Ik ben bang dat ik een slecht mens ben..." Wat als een onschuldig jongensavontuur begon, wordt gaandeweg een grimmige afrekening waar niemand, zelfs Alexandru, toch wel het geweten van de bende, onderuit komt. Floortje Zwigtman brengt met dit boek een ode aan de vertelkunst. De soms losse eindjes, de onopgeloste geheimen en het wat vage slot neem je er als gefascineerde lezer graag bij.

Annemie Leysen